Van 1 tot en met 15 juni 2026 draait er een onderwater en maritieme archeologische veldschool voor studenten van de universiteit Leiden in Gabo de Gata , Almeria, Spanje. Acht studenten mogen onder leiding van Prof. dr. Martijn Manders en Dr. Enrique Aragon van de Universiteit van Cadiz al duikende in de Middellandse zee praktische ervaring opdoen van technieken die onderwaterarcheologen gebruiken. En ik heb het geluk dat ik hier enkele dagen mag rondlopen – boven en onder water- om de dagelijkse praktijk van de veldschool te ervaren en wat de studenten allemaal moeten kunnen om archeologisch onderzoek onder water te kunnen doen.

Als ik mij aansluit, is de veldschool al halverwege en is de groep bezig met een training in het vastleggen van een scheepswrak voor de kust van Roquetas del Mar. Vanaf hier zal ik verslag doen van de dagelijkse routine van de veldschool: van duik tot tekening ,van briefing tot dataverwerking en van alles daartussenin.

Dag 1 – Van eerste survey tot avondrapport

De dag op de fieldschool begint vroeg, 6.15 AM. Na een korte maar efficiënte start (opstaan, aankleden en het bijeenzoeken van alle benodigde duikuitrusting) wordt alles ingepakt en klaargemaakt voor transport. Om 07:00 uur volgt het ontbijt, waarna een autorit van ongeveer een uur naar de veldlocatie op het programma staat.

Eenmaal aangekomen op de site worden alle (duik)materialen uitgeladen en een schaduwtent opgezet waarna alle duikuitrustingen worden geassembleerd en gecontroleerd. Deze veldwerkdag staat volledig in het teken van een initiële survey van een scheepswrak bij Roquetas del Mar.

De groep wordt opgedeeld in twee teams, die elk ongeveer een uur op het wrak duiken. Het doel van deze eerste duik is oriënterend: observeren, registreren en een begin met interpreteren. Studenten worden gestimuleerd om met een ‘archeologisch oog’ te kijken naar wat zich onder hen bevindt—vormen, mogelijke artefacten, de ruimtelijke spreiding van materiaal en de algemene ligging van het wrak. Deze eerste indrukken worden direct vastgelegd in schetsen, die dienen als basis voor latere, meer systematische documentatie.

Na het duiken volgt de logistieke fase: omkleden, het zorgvuldig demonteren en inladen van de uitrusting, en de terugreis naar het verblijf. Daar stopt het werk echter niet: alle duikmaterialen worden grondig gespoeld en te drogen gehangen—een essentieel onderdeel van het onderhoud, dat minstens zo belangrijk is als het veldwerk zelf.

Na een (late) lunch is er kort ruimte voor rust en praktische zaken, waarna rond 17:00 uur de groep weer bijeenkomt voor de debriefing. Hier worden observaties gedeeld, eerste interpretaties besproken en eventuele bijzonderheden uit de duiken geëvalueerd. Aansluitend worden de duiklogs ingevuld en dagrapporten geschreven.

De eerder gemaakte schetsen worden vervolgens uitgewerkt tot meer precieze tekeningen op millimeterpapier, waarmee de eerste stappen worden gezet richting een systematische registratie van het wrak. Om 19:00 uur wordt er gezamenlijk gegeten, maar ook daarna is de werkdag nog niet helemaal voorbij: het begin van de avond wordt vaak besteed aan het verder uitwerken van documentatie en rapportage. Maar daarna is er zeker ook nog tijd voor een gezellig spelletje kaart.

Dag 2 – Start van de inmeting

Dag twee markeert de overgang van een verkennende survey naar systematische opname. Na de gebruikelijke vroege start en voorbereiding op locatie, wordt begonnen met het opzetten van een onderwatergrid op een geselecteerd deel van het scheepswrak. Er worden vier vaste referentiepunten geplaatst en ingemeten. Deze punten fungeren als kader voor alle verdere metingen.

Vanuit dit referentiesysteem worden structuren en vondsten gedocumenteerd met behulp van trilateratie: door afstanden te meten van een object tot meerdere bekende punten kan de exacte positie worden berekend en vastgelegd. De meetgegevens worden direct onderwater genoteerd met potlood op beschrijfbaar (waterproof) papier. Het werken met meetlinten onder water vergt een goede samenwerking en het noteren van de metingen moet nauwkeurig gebeuren.

Parallel aan de metingen worden opnieuw schetsen gemaakt. Deze zijn merkbaar gedetailleerder dan de eerste, verkennende tekeningen van dag één en weerspiegelen de toenemende vertrouwdheid met de site en het groeiende begrip van de ruimtelijke samenhang van het wrak.

Daarnaast worden er onderwaterfoto’s genomen van specifieke details, zowel ter ondersteuning van de interpretatie als voor verdere analyse. Ook wordt gebruikgemaakt van fotogrammetrie: een techniek waarbij overlappende foto’s vanuit verschillende hoeken worden genomen en vervolgens digitaal worden verwerkt tot een driedimensionaal model van het wrak of onderdelen daarvan. Met al deze technieken die onderwaterarcheologen gebruiken, kunnen de studenten ervaringen opdoen in de praktijk. Dat maakt deze veldschool zeer leerzaam.

De veldwerkdag wordt, zoals gebruikelijk, afgesloten met dataverwerking aan land: het controleren en uitwerken van meetgegevens, het verfijnen van tekeningen en het systematisch vastleggen van de resultaten. De studenten worden aangemoedigd aan de hand van de tot nu toe verzamelde indrukken en gegevens na te denken over de resultaten tot nu toe. Hoe ligt het schip erbij? Welke delen van het schip zijn te zien? Misschien al voorzichtige suggesties te doen over de bouw van het schip en de gebruikte materialen. Ook heeft alles wat er tot nu toe gedaan is invloed op de plannen voor de volgende dag. Welke gegevens missen we nog. Welke metingen moeten opnieuw of moeten worden aangevuld. Ook worden er plannen gemaakt over het schoonmaken van een gedeelte van het schip om meer details naar boven te krijgen.

Dag 3 – Weersafhankelijkheid en flexibiliteit in het veld

Dag drie begint volgens het inmiddels vertrouwde ritme: een vroege start, het inpakken van de uitrusting en de rit naar de site. Eenmaal aangekomen wordt echter al snel duidelijk dat de omstandigheden aanzienlijk zijn veranderd. Door stevige golfslag aan de kust—en de relatief geringe diepte van het wrak—zijn de condities onderwater zichtbaar verslechterd.

Om deze eerste indruk te verifiëren wordt een korte inspectieduik uitgevoerd. Deze bevestigt de vermoedens: het zicht en de waterbeweging maken het op dit moment niet verantwoord om systematisch veldwerk uit te voeren. Daarmee komt de geplande duikactiviteit voor deze dag te vervallen.

Dergelijke situaties illustreren een belangrijk aspect van onderwaterarcheologisch onderzoek: de sterke afhankelijkheid van omgevingscondities. Veiligheid staat daarbij altijd voorop, en het niet kunnen duiken—door weer, stroming of andere factoren—is een reëel onderdeel van het vak.

Na een korte evaluatie wordt besloten om de werkzaamheden op de huidige locatie tijdelijk stil te leggen en terug te keren naar het verblijf. Aangezien de weersverwachting aangeeft dat de omstandigheden ook de volgende dag ongunstig blijven, wordt er een alternatief plan opgesteld. Er zal worden uitgeweken naar een andere locatie, waar een nieuwe survey kan worden uitgevoerd.

Dag 4 – Alternatief veldwerk en een onverwachte verdieping

De wind heeft zichzelf ’s nachts bepaald niet ingehouden—integendeel. Daarmee is het besluit snel genomen: terug naar de oorspronkelijke site zit er niet in. Vandaag verplaatsen we ons naar Cabo de Gata, La Fabriquilla, een plek waar ooit schepen zout kwamen laden uit de nabijgelegen zoutpannen.

Op het strand verraden muurresten dat hier activiteit moet zijn geweest, maar wat zich onder water bevindt, is nog grotendeels een vraagteken. Er zal vandaag een verkenning worden uitgevoerd. In twee groepen gaan de studenten het water in. Elk op ongeveer vier meter van elkaar, duiken ze langs een uitgelegde lijn. Het idee: gestructureerd zoeken en alles noteren wat ook maar enigszins op een menselijke ingreep lijkt.

Onder water tekenen zich resten af van wat waarschijnlijk een aanleg- of laadconstructie is. Er worden delen van een ijzeren structuur waargenomen—sommige nog rechtop, andere al omgevallen—en ook brokken muur die duidelijk een voortzetting vormen van wat op het strand zichtbaar is.

Terug bij het verblijf volgt eerst het ritueel: duikspullen spoelen. Pas daarna is het tijd voor lunch. In de middag heeft Enrique bioloog Diego Moreno uitgenodigd, specialist op het gebied van zeeslakken o.a. uit de familie Muricidae —een zeeslak die in de oudheid werd gebruikt voor de productie van purper.

Met een koffer vol voorbeelden (letterlijk) en een paar indrukwekkend dikke naslagwerken weet Diego de groep moeiteloos mee te nemen in de wereld van deze zeedieren. Een mooie aanvulling ook op de door de groep onderzochte site van een romeinse officina purpuraria in de eerste week van de veldschool.

Na het avondeten volgt nog een laatste ronde administratie: logboeken bijwerken, notities uitwerken en plannen maken voor de volgende dag.

Dag 5 – Geduld en een museumbezoek

Helaas blijkt ook vandaag dat de omstandigheden zich niet laten sturen. De combinatie van aanhoudende wind, golfslag en beperkt zicht maakt het opnieuw onmogelijk om de onderwateractiviteiten bij het wrak voort te zetten.

In plaats daarvan wordt het programma omgegooid en verruild voor een excursie naar het archeologisch museum van Almería.

Begin van de middag zijn we terug op de accommodatie en verschuift de aandacht naar achterstallig werk: rapporten bijwerken, schetsen uitwerken, en alles wat zich de afgelopen dagen heeft opgestapeld een beetje inhalen. Geen spectaculaire verhalen, maar wel het soort werk waar het uiteindelijk allemaal op leunt.

Morgen staat de laatste dag van de fieldschool op het programma, en er leeft voorzichtig de hoop dat de omstandigheden alsnog een laatste duikpoging toelaten. Zoals zo vaak in dit vak geldt: we zullen zien.

Dag 6 – Laatste metingen, laatste duik

Dat is hem dan: de laatste dag van de fieldschool. Nog één keer vroeg op pad naar Roquetas del Mar. De zee oogt rustiger dan de afgelopen dagen, maar onder water blijkt al snel dat het zicht heel slecht is—minder dan een meter, soms nog minder.

Er wordt een poging gedaan om gericht metingen en foto’s te verzamelen op plekken die eerder als relevant zijn aangemerkt. Maar de omstandigheden maken het lastig om structuren goed te herkennen, laat staan nauwkeurig te documenteren. De eerste groep komt dan ook snel terug, zichtbaar teleurgesteld. De tweede groep weet nog een paar metingen te verrichten, maar kan niet veel meer toevoegen aan de eerder opgehaalde gegevens.

Samen met de laatste groep ga ik het water in om, waar mogelijk, eerder blootgelegde delen van het wrak weer met zand af te dekken. Geen spectaculair werk, maar wel essentieel om het schip zo goed mogelijk achter te laten en verdere aantasting te beperken.

Terug bij het verblijf volgt het laatste, onvermijdelijke onderdeel: het afronden van de documentatie en het schrijven van de dagrapporten. Daarmee komt ook de fieldschool zelf ten einde. Morgen vertrek ik weer naar Nederland.

Het was een bijzondere week waarin ik heb gezien hoe studenten hun theoretische kennis leren toe te passen in een dynamische omgeving, waar je soms afhankelijk bent van factoren waar je geen grip op hebt. Tegelijk ontwikkelen zij praktische vaardigheden in de bij de onderwaterarcheologie gebruikte technieken die essentieel zijn voor professioneel archeologisch onderzoek.

Heel interessant en bijzonder om een inkijkje te mogen krijgen in deze bijzondere tak van de archeologie. Met dank aan Martijn Manders, Enrique Aragon en alle studenten die mij deze unieke en waardevolle ervaring hebben laten ervaren!